Werkzaamheden Uitwisseling plan van aanpak klimaatuitdaging publiek patrimonium 2025
Aanleiding
De Europese Green Deal (2019) en de Europese Klimaatwet (2021) bepalen dat alle gebouwen, dus ook de stadsgebouwen, klimaatneutraal moeten zijn tegen 2050. De Vlaamse Regering valideerde dit in 2020 in de langetermijn renovatiestrategie voor gebouwen 2050 en keurde in 2021 het Lokaal Energie- en Klimaatpact (LEKP) goed. Via dit pact vraagt de Vlaamse overheid het engagement van lokale besturen om bovenstaande ambities te realiseren voor hun eigen patrimonium en infrastructuur in ruil voor bijkomende middelen en ondersteuning. In de praktijk betekent dit een engagement om tegen 2030 55% CO2 te besparen (t.o.v. 2015) en jaarlijks 3% primaire energie te besparen. Hier zal het niet bij blijven. Wetgeving die momenteel in de pijplijn zit zal lokale overheden stelselmatig tot meer verplichten voor de eigen gebouwen: energie besparen equivalent aan het renoveren van 3% van de bruikbare vloeroppervlakte (2025), verplicht gebouwbeheersysteem (2026), geen nieuwe gebouwen meer zonder PV (2027), emissievrije nieuwbouw (2028), verplicht energielabel E of D (2030), uitfaseren van stookplaatsen op fossiele brandstoffen (2040), etc.
De uitdaging is groot, zowel budgettair als operationeel.
- Lange levensduur van gebouwen en gebouwcomponenten. Heel wat van de keuzes die we nu maken bij nieuwbouw, renovatie of onderhoudsinvesteringen moeten al conform 2050 zijn. De constructie van een gebouw heeft een levensduur van 30 tot 300 jaar (of langer). Delen van de gebouwschil kunnen ook een levensduur van meer dan 25 jaar hebben en de levensduur van technieken varieert van 7 tot 20 jaar (of uitzonderlijk ook langer).
- Kost juist spreiden. De kost om alle stadsgebouwen koolstofneutraal te krijgen is gigantisch. Nederlandse kencijfers wijzen op 600€/m² (1.200€/m² voor een erfgoedgebouw). Wachten we nog met een structurele aanpak richting 2050, dan zal die kost over minder jaren moeten gespreid worden.
- Capaciteit spreiden. Naast het beschikbare budget is ook de beschikbare capaciteit aan projectleiders en de capaciteit op de markt sturend in het uitvoeren van alle nodige klimaatmaatregelen in de stadsgebouwen. Hoe langer we wachten met een structurele aanpak richting 2050, hoe moeilijker het wordt om voldoende en de juiste mensen te vinden om die maatregelen uit te voeren en op te volgen.
Een opdracht voor het Kenniscentrum
In het Verkiezingsmemorandum 2025-2030 van de Vlaamse centrumsteden, dat in de schoot van het Kenniscentrum tot stand kwam, schreven we: “Steden vragen bijzondere aandacht en ondersteuning voor de opdracht om het eigen, publieke patrimonium, dat een cruciale rol speelt in het vervullen van centrumfuncties, te renoveren en emissievrij te maken. Dit is een grote, technisch complexe en financieel zwaarwegende opdracht. Het is pijnlijk duidelijk dat het niet mogelijk is om dit te realiseren binnen de huidige beschikbare investeringsbudgetten en kaders.”
In 2024 bereidden veel administraties de volgende legislatuur voor en was het een sleuteljaar om de planning en de gekoppelde budgettering op te maken. Stad Gent legde de vraag bij het Kenniscentrum neer om een uitwisseling tussen de steden en VGC te organiseren. De algemeen directeuren van de centrumsteden ondersteunden deze vraag. Het dagelijks bestuur nam vervolgens de beslissing om deze opdracht toe te vertrouwen aan een nieuwe werkgroep van vertegenwoordigers van het management bevoegd voor het publieke patrimonium van de centrumsteden en VGC, gefaciliteerd en gemodereerd door het team van het Kenniscentrum.
Werking van de werkgroep in 2025
Na de 4 bijeenkomsten van de werkgroep in 2024 volgden er 3 in 2025:
We namen ruim de tijd om inspirerende initiatieven omtrent vastgoedvisie, -strategie, en -plan toe te lichten en hierover met elkaar in debat te gaan. De collega van Stad Leuven presenteerde de inzichten op vlak van visie, strategie en planning als gevolg van de ambitie van Stad Leuven om al tegen 2030 klimaatneutraal te zijn. Stad Oostende leverde een bijdrage over haar Energie Zorgplan en rationalisering van de stadsgebouwen. Vervolgens stelde Stad Hasselt een project over energie-efficiëntie met een AI-insteek voor.
Het Kenniscentrum stelde haar draaiboek over de Lokale langetermijn renovatiestrategie voor het private patrimonium voor als inspiratiebron voor een stappenplan voor het publiek patrimonium.
Ook in deze sessie werden een aantal inspirerende initiatieven voorgesteld die raken aan de thema’s vastgoedvisie, -strategie, en -planning. Zo gaf Stad Sint-Niklaas een presentatie over de werking van haar vastgoedcommissie en stelde Stad Brugge haar Routeplan Vastgoed voor.
De steden gaven in vorige sessies aan met elkaar de ervaringen uit te willen wisselen met betrekking tot de opmaak van het meerjarenplan en -budget. Om dit gesprek enige diepgang te geven werd gevraagd om enkele vragen voor te bereiden:
- Wordt de klimaatuitdaging meegenomen in de planning en budgettering voor het eigen patrimonium? Kan je toelichten hoe je dit aanpakte?
- De aspecten waar je echt mee worstelt of die je moeilijk vond. En waar we mogelijk kunnen rond samenwerken in de werkgroep.
- De aspecten die goed werken en die als inspiratie kunnen dienen voor andere steden.
- In november of december wordt het MJP en het budget normaal gezien door de gemeenteraad afgeklopt. Welke stappen bereid je nu nog voor?
- De vragen waar jij nog mee zit op dit moment.
Deze uitwisseling werkte inspirerend. Op de volgende meeting in september hernamen we deze uitwisseling.
Daar waar in de vorige sessies de vastgoedvisie, -strategie en -planning centraal stonden, legden we in deze sessie de focus op de klimaatuitdaging.
Zo stelde Stad Antwerpen haar aanpak van de implementatie van de PV-verplichting voor grootverbruikers voor. We overliepen de wetgeving, kregen informatie over de simulaties in functie van de deadlines en te kiezen strategieën, kregen inzicht in de sensitiviteitsanalyse en evalueerden alternatieve oplossingen. De bedoeling van de presentatie was om een paar topics aan te reiken, om daarna uit te wisselen hoe de verschillende steden omgaan met deze nieuwe wetgeving.
In een tweede topic stelde Netwerk Klimaat de impact van ETS2 voor lokale besturen voor met het oog op de voorbereiding van het meerjarig budget. We kregen inzage in de gebruikte bronnen en parameters om de financiële impact te ramen.
En als laatste topic in deze sessie stelde Stad Gent haar MAKET-aanpak voor toekomstgerichte stadsgebouwen voor.
Meervoudig ruimtegebruik, Asbest, Klimaat, Erfgoed en Toegankelijkheid - kortweg MAKET - zijn 5 thema’s waar wettelijke verplichtingen gelden of waar Stad Gent bewust wil op inzetten. Tijdens de vorige legislatuur volstond het onderhoudsbudget om de gebouwen gebruiksklaar te houden, maar niet om ook op deze 5 thema’s vooruitgang te boeken. Voor de nieuwe legislatuur berekende Stad Gent wat nodig is om engagementen en verplichtingen waar te maken. Deze oefening met doorrekening is belangrijk geweest om de financiële problematiek echt inzichtelijk te maken, om in kaart te brengen wat er nodig is en wat er zou gebeuren als de middelen er niet zijn.
Tenslotte gaf elke stad een korte update van de opmaak meerjarenplan en -budget.